W Europejskiej Konwencji o Ochronie Praw Człowieka i Podstawowych Wolności nie znajdziemy postanowień, które wprost odnoszą się do praw ofiar przestępstw. Czy zatem można wnioskować, że pokrzywdzonym nie przysługują uprawnienia chronione Konwencją? Nic bardziej mylnego.

Kompensata to podstawowy instrument prawny zwiększający pozycję procesową ofiar przestępstw wobec ich sprawców. Niestety, pokrzywdzeni nie mają świadomości istnienia tego środka. Jak upowszechnić ubieganie się o kompensatę? Przez lata wiele państw europy, skupiając się na stworzeniu wszechstronnego systemu resocjalizacji sprawców, zaniedbywało osoby pokrzywdzone. Dopiero odnosząca się do instytucji kompensaty dyrektywa Rady Unii europejskiej nr 2004/80/WE z dnia 29 kwietnia 2004 r. istotnie wzmocniła pozycję ofiar przestępstw w postępowaniu karnym. Dyrektywa nałożyła na państwa członkowskie UE obowiązek stworzenia programów odszkodowawczych dla ofiar przestępstw umyślnych popełnionych z użyciem przemocy, które zapewnią ofiarom „słuszne i odpowiednie” odszkodowanie. Uprawnienie do dochodzenia odszkodowania powinno przy tym powstawać zarówno w przypadkach zdarzeń o charakterze krajowym, jak i transgranicznym.

Ofiary przestępstw zasługują na szybkie i skuteczne wsparcie ze strony państwa. Wychodząc naprzeciw tym oczekiwaniom, Ministerstwo Sprawiedliwości przygotowało modernizację popularnej strony www.pokrzywdzeni.gov.pl.

Nowoczesny system wsparcia dla pokrzywdzonych oparty o sieć 16 specjalistycznych ośrodków pomocy już działa. Nadszedł czas, by przekonać urzędników sądowych, sędziów i prokuratorów o celowości kierowania do tych ośrodków ofiar przestępstw. Od kilku lat Ministerstwo Sprawiedliwości propaguje najlepsze praktyki w dziedzinie ochrony osób pokrzywdzonych przestępstwem. W 2008 r., w ramach implementacji decyzji ramowej Rady Unii Europejskiej z dnia 15 marca 2001 r. w sprawie pozycji ofiar w postępowaniu karnym (2001/220/WSiSW), Ministerstwo zrealizowało projekt „Sieć Pomocy Ofiarom Przestępstw”. Jego podstawą było utworzenie sieci 16 Ośrodków Pomocy dla Osób Pokrzywdzonych Przestępstwem, po jednym w każdym województwie.

Kiedyś do uzyskania miana przyjaznego pokoju przesłuchań dzieci wystarczył komplet dziecięcych mebli, kredki i kilka pluszaków. Dziś takie pokoje wyposażane są w nowoczesny sprzęt rejestrujący przesłuchania oraz poddawane procesowi certyfikacji. Podejście sędziów do problemu udziału pokrzywdzonych dzieci w procedurach sądowych zmienia się jednak dużo wolniej, niż standardy dotyczące pokoi. Czas na modyfikacje.

Dla większości osób składanie zeznań przed sądem stanowi sytuację psychologicznie trudną, a w związku z tym jest przeżyciem stresującym. Wpływają na to zróżnicowane czynniki psychospołeczne, których nasilenie w przypadku świadków pokrzywdzonych istotnie wzrasta. Z badań psychologów wynika, że pokrzywdzeni przestępstwem konieczność zeznawania na sali sądowej nierzadko interpretują jako dodatkową dolegliwość spotykającą ich ze strony społeczeństwa, tym razem reprezentowanego przez wymiar sprawiedliwości. Poczucie to wynika często z nieznajomości procedur prawnych i niezrozumienia wynikających z nich powinności świadków. Sytuację niewiele poprawia rutynowe pouczanie takich osób podczas rozpraw o ciążących na nich obowiązkach. Co więcej, informacje o grożących konsekwencjach bywają odbierane jako przejaw przyjętego z góry przez sędziego założenia o wątpliwej wiarygodności zeznającego pokrzywdzonego. W efekcie taki przesłuchiwany czuje się niekiedy jak osoba współodpowiedzialna za zdarzenie – osoba, której się nie dowierza, przypisuje się jej ukryte motywy działania, wreszcie krytycznie ocenia jej postępowanie. Przekonanie to niestety umacnia się przy każdym kolejnym przesłuchaniu.

Choć obowiązujące w instytucjach wymiaru sprawiedliwości standardy postępowania z ofiarami przestępstw z roku na rok ulegają wyraźnej poprawie, to wciąż jednak zmian wymagają postawy sędziów i prokuratorów wobec ofiar przemocy w rodzinie. Najistotniejsze, by chronić takie osoby przed wtórną wiktymizacją oraz by właściwe rozumieć specyficzne mechanizmy rządzące tego rodzaju przestępczością.